Hakaret Suçu Sıkça Sorulan Sorular

1. Hakaret suçu nedir ve Türk Ceza Kanunu'nda nasıl tanımlanır?

Hakaret suçu, bir kişinin onur, şeref ve saygınlığını zedeleyebilecek nitelikte somut bir fiil veya olgu isnat etmek ya da sövmek suretiyle bir kimsenin bu değerlerine saldırmaktır. Türk Ceza Kanunu (TCK) madde 125'te düzenlenmiştir. TCK, eski kanunlardaki "hakaret" ve "sövme" ayrımını kaldırarak, sövmeyi de hakaret suçunun bir işleniş biçimi olarak kabul etmiştir. Suçun hukuki konusu, bireyin onurudur ve suçun oluşması için mağdurun gerçekten incinmiş veya aşağılanmış olması gerekmez; fiilin rencide edici veya aşağılayıcı nitelikte olması yeterlidir. Hakaret suçu soyut tehlike suçu olarak kabul edilir, yani maddi bir zararın ortaya çıkması şart değildir.

2. Hakaret suçunun "aleniyet" unsuru ne anlama gelir ve sosyal medyada nasıl uygulanır?

Aleniyet, hakaret içeren fiilin belirlenemeyen sayıda kişi ve herkes tarafından görülme, duyulma ve algılanabilme olasılığının bulunması, yani herhangi bir sınırlama olmaksızın herkese açık olan yerlerde işlenmesi anlamına gelir. TCK madde 125/4'e göre, hakaretin alenen işlenmesi halinde verilecek ceza altıda bir oranında artırılır. Sosyal medya platformlarında (Facebook, Twitter, Instagram, YouTube vb.) yapılan paylaşımlar veya yorumlar genellikle aleniyet unsurunu taşır, çünkü bu platformlar geniş kitlelere ulaşma amacı güder. Örneğin, herkese açık profillerde hakaret içeren bir yorum yapılması veya bir paylaşım retweet edilmesi aleniyet unsuruyla birlikte ceza artırımına yol açabilir. Bu durum, failin paylaşımı bilerek ve isteyerek yayma düşüncesiyle hareket ettiği kabul edilmesinden kaynaklanır.

3. Cumhurbaşkanına hakaret suçu ayrı bir düzenlemeye tabi midir ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) bu konuya nasıl yaklaşmaktadır?

Türk Ceza Kanunu'nun 299. maddesi, Cumhurbaşkanına hakareti ayrı bir suç olarak düzenlemekte ve bu suç için 1 yıldan 4 yıla kadar hapis cezası öngörmektedir. Suçun alenen işlenmesi halinde ceza 1/6 oranında artırılır. Bu suçtan dolayı kovuşturma yapılması Adalet Bakanının iznine bağlıdır. AİHM, devlet başkanlarına yönelik özel koruma sağlayan yasaları, ilkesel olarak Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (AİHS) ifade özgürlüğünü düzenleyen 10. maddesine aykırı bulmaktadır. AİHM'e göre, siyasetçiler ve kamu görevlileri, diğer kişilere göre eleştiriye daha geniş bir hoşgörü göstermek zorunda olup, kendilerine yönelik eleştirilerin kabul edilebilir sınırları daha geniştir. AİHM, hapis cezası gibi caydırıcı nitelikteki müdahalelerin orantısız olduğunu ve zorlayıcı bir toplumsal ihtiyaca karşılık gelmediğini belirtmiştir. Son yıllarda Türkiye'de Cumhurbaşkanına hakaret davalarında önemli bir artış yaşanmıştır.

4. Hakaret suçunda ispat hakkı (isnadın ispatı) nedir ve hangi durumlarda uygulanır?

İsnadın ispatı hakkı, hakkında hakaret suçuyla kovuşturma yürütülen failin, mağdur aleyhine isnat ettiği somut fiil veya olgunun doğruluğunu ispat etmesi durumunda hakaret suçundan sorumlu tutulmaması halidir. Bu hak sadece somut bir fiil veya olgu isnadının varlığı halinde kullanılabilir, soyut değerlendirmeler veya sövmeler için geçerli değildir. TCK madde 127'ye göre, isnat edilen fiilin suç oluşturması ve bunun ispat edilmesi halinde kişiye ceza verilmez. Ayrıca, isnat edilen somut fiilin doğruluğunun anlaşılmasında kamu yararı bulunması veya mağdurun kamu görevinde bulunup kendisine bu görev veya hizmet dolayısıyla isnatta bulunulması halinde de ispat hakkı kullanılabilir. Ancak, Anayasa'nın 39. maddesi ve TCK'nın 127. maddesi arasındaki uyum konusunda eleştiriler bulunmaktadır, zira Anayasa'da ispat hakkı mutlak kabul edilirken, TCK bu hakkı "suç oluşturma" şartıyla sınırlamaktadır.

5. Hakaret suçu nasıl işlenebilir ve gıyapta hakaretin şartları nelerdir?

Hakaret suçu sözle, yazıyla, jest ve mimiklerle, görüntülü veya elektronik iletilerle işlenebilir. Mağdurun bulunduğu yerde, doğrudan doğruya mağdur tarafından öğrenilmesi "huzurda hakaret" suçunu oluşturur. Mağdurun yokluğunda, yani "gıyabında hakaret"in cezalandırılabilmesi için fiilin en az üç kişiyle ihtilat ederek (konuşma, görüşme, karşılaşma yoluyla) işlenmesi gerekir. İhtilat edilen kişilerin hakaret içeren sözleri algılayabilecek ve anlayabilecek durumda olmaları şarttır. Örneğin, hakaret içeren bir e-postanın veya cep telefonu mesajının en az üç kişiye ulaştırılmasıyla ihtilat şartı gerçekleşmiş olur. Sosyal medya üzerinden yapılan hakaretlerde de aleniyet unsurunun oluşup oluşmadığı değerlendirilir.

6. Hakaret suçunda ceza indirimi veya ceza verilmemesi hangi hallerde mümkündür?

Hakaret suçunda özel haksız tahrik hükümleri TCK madde 129'da düzenlenmiştir. Buna göre:

• Hakaret suçunun haksız bir fiile tepki olarak işlenmesi halinde, verilecek ceza üçte birine kadar indirilebileceği gibi, ceza vermekten de vazgeçilebilir. Haksız fiil, suç teşkil eden veya etmese bile toplum ve ahlak kurallarına ters düşen eylemleri ifade eder.
• Suçun, kasten yaralama suçuna tepki olarak işlenmesi halinde ise ceza verilmez.
• Hakaretin karşılıklı olarak işlenmesi durumunda da, olayın mahiyetine göre her iki tarafa veya yalnızca birine verilecek ceza üçte birine kadar indirilebileceği veya hiç ceza verilmeyeceği öngörülmüştür. Bu düzenlemeler, failde oluşan öfke veya şiddetli elemin etkisi altında işlenen suçları kapsar ve aradan uzun zaman geçtikten sonra gösterilen tepkileri kapsamaz.

7. İnternet ve sosyal medya üzerinden işlenen hakaret suçlarında deliller nasıl toplanır ve ispat nasıl sağlanır?

İnternet ve sosyal medya üzerinden işlenen hakaret suçlarında deliller genellikle ekran görüntüleri, URL adresleri, IP adresleri ve trafik bilgileri (log kayıtları) şeklinde toplanır. Elektronik delillerin kolayca değiştirilebilir veya yok edilebilir olması nedeniyle güvenilirlikleri kritik öneme sahiptir. Türkiye Noterler Birliği'nin sunduğu e-tespit hizmeti, internet üzerindeki verilerin URL bazlı taranarak tespit edilmesine ve noter onaylı hale getirilmesine olanak tanır. Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) madde 134 uyarınca, bilgisayar ve bilgisayar kütüklerinde arama yapılması, kopyalar çıkarılması ve metin haline getirilmesi gibi işlemler, somut delillere dayanan kuvvetli şüphe ve başka delil elde etme imkanının bulunmaması halinde hakim veya savcı kararıyla yapılabilir. Silinen içerikler durumunda tanık beyanları da önem arz edebilir, ancak bu beyanların tutarlı ve çelişkisiz olması gerekmektedir.

8. Hakaret suçundan mağdur olan bir kişi şikayetinden vazgeçebilir mi?

Evet, hakaret suçu kural olarak şikayete bağlı bir suçtur (kamu görevlisine karşı görevinden dolayı hakaret suçu hariç). Mağdur, hakaret içerikli paylaşımı veya fiili öğrendiği andan itibaren 6 ay içerisinde şikayet hakkını kullanmalıdır. Şikayet, soruşturma veya kovuşturma aşamasında geri çekilebilir. Ancak, kovuşturma aşamasında şikayetten vazgeçilebilmesi, sanığın da bu vazgeçmeyi kabul etmesine bağlıdır. Sanık, suçsuz olduğunu düşündüğü için yargılamanın tamamlanmasını isteyebilir. Bir kez şikayetten vazgeçildiğinde, mağdurun tekrar şikayette bulunması mümkün değildir.