İşyerinde Psikolojik Taciz (Mobbing)

İşyerinde Psikolojik Taciz Görseli

Bu içeriğe katkıda bulunan avukatlar:

Av. Menduh Nasuhoğlu Av. Selahattin Görkem Nasuhoğlu Av. Gökalp Nasuhoğlu

Mobbing Tanımı ve Unsurları

Mobbing, işyerinde bir veya birden fazla kişi tarafından diğer kişi ya da kişilere yönelik, belirli bir süre sistematik biçimde devam eden, yıldırma, pasifize etme veya işten uzaklaştırmayı amaçlayan; mağdurun kişilik değerlerine, mesleki durumuna, sosyal ilişkilerine veya sağlığına zarar veren kötü niyetli, kasıtlı, olumsuz tutum ve davranışlar bütünüdür. Önemli unsurları arasında işyerinde gerçekleşmesi, sistematik ve sürekli olması, kasıtlılık, yıldırma amacı ve mağdurun zarar görmesi yer alır. Fiziksel şiddet, cinsel taciz, tek seferlik olumsuz davranışlar veya işyeri dışındaki olaylar mobbing olarak değerlendirilmez.

Mobbing Türleri

  • Dikey (Hiyerarşik) Psikolojik Taciz: Üstlerden astlara veya astlardan üstlere doğru yönelen tacizdir.
  • Yatay (Eşitler Arası) Psikolojik Taciz: Aynı düzeydeki veya hiyerarşik gruptaki kişilerin birbirlerine uyguladığı tacizdir.

Mobbing Süreci

Mobbing süreci genellikle dört aşamadan oluşur:

  • Kritik olaylar: İşyerindeki çatışmaların başlangıcı.
  • Psikolojik taciz ve damgalama: Olumsuz davranışların sistematiğe dönüşmesi ve mağdurun damgalanması.
  • Yönetimin devreye girmesi: Yönetimin duruma müdahalesi, ancak bazen ön yargılı veya yetersiz kalması.
  • Yanlış yakıştırmalarla veya tanılarla damgalama: Mağdurun tıbbi yardım almasıyla etiketlenmesi.
  • İşten ayrılma: Mağdurun işine son verilmesi veya kendi isteğiyle ayrılması.

Mobbingin Tarafları

  • Mağdur: Psikolojik tacize maruz kalan kişi.
  • Uygulayıcı (Zorba): Psikolojik tacizi uygulayan kişi, genellikle ilgi görmek isteyen, zayıf kişilikli, güçten hoşlanan kişiler.
  • İzleyiciler: Sürece doğrudan karışmayan ancak tacizi algılayan ve yansımalarını yaşayan kişiler.

Mobbingin Nedenleri

Saldırganın/mağdurun psikolojik yapısı, rekabetçi ortam, yetersiz iletişim, eğitim eksikliği, kötü yönetim, ekip çalışması yetersizliği, şirket evlilikleri/birleşmeleri gibi kurumsal faktörler mobbinge zemin hazırlayabilir.

Mobbingin Sonuçları ve Maliyetleri

  • Mağdur Açısından: Fiziksel ve zihinsel rahatsızlıklar (uykusuzluk, depresyon, TSSB, kalp krizi), davranış bozuklukları, sosyal sorunlar, ekonomik zararlar, intihar girişimleri.
  • İşyeri Açısından: Verimlilik düşüşü, bozulmuş çalışma ilişkileri, artan devamsızlık ve raporlar, düşük motivasyon, işgücü devrinin yükselmesi, itibar ve marka değeri kaybı, hukuki ve tazminat maliyetleri.
  • Aile Açısından: Aile içi çatışmalar, boşanma, çocukların psikolojik gelişiminin olumsuz etkilenmesi, ekonomik yük.
  • Toplum ve Ülke Ekonomisi Açısından: Mutsuz bireyler, artan sağlık harcamaları, sigorta masrafları, işsizlik maliyetleri, kamu yardım programlarına talebin artması.

Mobbing ile Mücadele Yöntemleri

  • Bireysel: Sakin kalmak, kanıt toplamak (günlük, yazışmalar), sendika, ALO 170, tıbbi ve hukuki destek almak, yargıya başvurmak.
  • Kurumsal: Tacizi önleyici politikalar geliştirmek, eğitim ve bilgilendirme faaliyetleri, disiplin cezaları ve rehabilitasyon önlemleri, şikayetleri adil çözmek, gizliliği korumak, toplu iş sözleşmelerine hükümler eklemek.

Yasal Dayanaklar ve Başvuru Mekanizmaları

  • Anayasa: Kişilik hakları ve onurunun korunması (md. 12, 17), eşitlik ilkesi (md. 10), çalışma hakkı (md. 49).
  • Türk Medeni Kanunu: Kişilik haklarına saldırı durumunda koruma, saldırının önlenmesi, hukuka aykırılığın tespiti, maddi/manevi tazminat talebi (md. 2, 23-25).
  • Türk Borçlar Kanunu: İşverenin işçiyi koruma borcu ve psikolojik tacizi önleme yükümlülüğü (md. 417), tazminat talebi, haklı nedenle fesih (md. 435/II, 58).
  • Türk Ceza Kanunu: Mobbing davranışlarının suç teşkil edebilecek halleri (eziyet, cinsel taciz, tehdit, hakaret vb.) (md. 96, 105, 106, 107, 117, 122, 125, 123, 124, 132, 133, 134, 135).
  • İş Kanunu (4857 sayılı): Doğrudan düzenleme olmamakla birlikte dolaylı hükümler (eşit davranma borcu, haklı nedenle fesih).
  • Devlet Memurları Kanunu (657 sayılı): Amirlerin hakkaniyetli davranma yükümlülüğü (md. 10), şikayet ve dava hakkı (md. 21), disiplin cezaları (md. 125).
  • İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (6331 sayılı): İşverenin çalışanların ruh ve beden sağlığını sağlamakla yükümlülüğü (md. 4).
  • Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanunu (6701 sayılı): Mobbingin "işyerinde yıldırma" ve "taciz" olarak tanımlanması ve ayrımcılık kapsamında değerlendirilmesi.
  • Kamu Denetçiliği Kurumu (Ombudsman) Kanunu (6328 sayılı): İdari eylem ve işlemlerden kaynaklanan şikayetlerin incelenmesi.
  • 2025/3 Sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi: İşyerlerinde psikolojik tacizin önlenmesine yönelik güncel ve kapsamlı tedbirler, başvuru mekanizmalarının genişletilmesi (CİMER, TBMM Dilekçe Komisyonu, ALO 170, TİHEK, Kurum veya Kuruluş), gizliliğin korunması, haksız ihbarların önlenmesi ve toplu iş sözleşmelerinde mobbinge karşı hükümlerin teşvik edilmesi.